Sjómannafélag Ísfirðinga 1916-2026
5. febrúar 1916 stofnuðu hásetar á Ísafirði sjómannafélag til að berjast fyrir auknum hag og bættum lífskjörum. Sjómannafélag Ísfirðinga starfaði samfellt í 90 ár, en árið 2005 samþykktu félagsmenn að sameinaðist öðrum vestfirskum stéttarfélögum í Verkalýðsfélagi Vestfirðinga og frá þeim tíma hafa sjómenn á öllum Vestfjörðum (utan Bolungarvíkur) staðið sameinaðir innan Verk Vest. Þannig eiga samtök sjómanna á Vestfjörðum 110 ára afmæli í dag.
Samfelld saga í 110 ár
Stofnfélagar Hásetafélags Ísfirðinga, einsog félagið hét í fyrstu, voru alls 109 hásetar, vélstjórar og stýrimenn á stórum og smáum vélbátum sem gerðir voru út á Ísafirði og einum gömlum gufutogara. Nafni félagsins var breytt árið 1921 í Sjómannafélag Ísfirðinga, en það sama gerðu hásetafélögin í Reykjavík og Hafnarfirði sem stofnuð voru um sama leyti.
Hásetafélagið var stofnað á uppgangstíma á árum fyrri heimsstyrjaldar 1914-1918. Fiskverð var í hæstu hæðum og útgerðin malaði gull. Á sama tíma þurftu sjómenn að verja sinn hlut, sem sumir sáu ofsjónum yfir, ensog stundum hefur heyrst fyrr og síðar. Hásetar á togurunum í Reykjavík háðu harðvítugt verkfall vorið 1916 til að halda sínum hlut. Á Ísafirði náðu sjómenn hinsvegar samningum við útgerðarmenn og var það í fyrst sinn sem atvinnurekendur viðurkenndu samningsrétt verkalýðsfélags í bænum.
Seinni ár heimsstyrjaldarinnar, 1917-1918, versnuðu að aðstæður útgerðarinnar og frostaveturinn mikla 1918, lokaðist stór hluti bátaflotans inni á Pollinum vikum saman. Á þeim árum náðust ekki samningar við útgerðarmenn og gripu sjómenn þá til verkfalls vorið 1920. Hásetafélagið varð að gefast upp vegna þess að utanfélagsmenn voru tilbúnir að ganga í störf félagsmanna, enda var þá engin vinnulöggjöf í landinu og félagið ekki enn orðið hluti af Alþýðusambandi Íslands og stóð því eitt. Þetta breyttist á næstu árum.
Sjómannafélag Ísfirðinga var samþykkt í Alþýðusamband Íslands í febrúar 1924 og var jafnframt meðal stofnfélaga Alþýðusambands Vestfjarða árið 1927. Frá þeim tíma stóðu sjómenn á Ísafirði við hlið verkafólks og iðnaðarmanna í heildarsamtökum launafólks. Þegar Sjómannasamband Íslands var stofnað gerðist Sjómannafélag Ísfirðinga aðili að því, þar til sjómannadeild Verk Vest tók við því kefli.
Bætt kjör og lífsgæði
Sjómannafélag Ísfirðinga barðist allt frá stofnun fyrir bættum hag sjómannastéttarinnar á ýmsum sviðum, með gerð kjarasamninga, afskiptum af öryggismálum og slysavörnum og fleiri málum. Þar má nefna sem dæmi sjómannafræðslu, byggingu sundlaugar og lífeyrismál.
Félagar í Sjómannafélaginu ásamt verkafólki í Verkalýðsfélaginu Baldri stóðu að byggingu Alþýðuhússins á Ísafirði árin 1934-1935. Eiríkur Finnbogason formaður sjómanna annar helsti forsvarsmaður húsbyggingarinnar með Hannibal Valdimarssyni formanni Baldurs. Sjómenn áttu frá upphafi fulltrúa í Jólatrésnefnd verkalýðsfélaganna sem hélt sameiginlegt jólaball í Alþýðuhúsinu á þriðja í jólum ár hvert. Sjómannadagurinn var haldinn í fyrsta sinn á Ísafirði árið 1938 og nánast allar götur síðan, með aðild Sjómannafélagsins og útgerðarmanna.
Á sínum tíma átti Sjómannafélagið aðild að stofnun Samvinnufélags Ísfirðinga, sem lét smíða sjö nýja og glæsilega vélbáta, Birnina, eftir að útgerðarmenn og bankarnir seldu helming bátaflotans burt úr bænum árið 1927.
Eftir að Samvinnufélagið varð stærsta útgerðarfyrirtæki í bænum náðist í fyrsta sinn gamalt baráttumál um kauptryggingu sjómanna árið 1936. Sjómannafélag Ísfirðinga átti stærstan þátt í því að koma á heildarsamningum sjómanna á Vestfjörðum árið 1952. Vestfjarðasamningarnir voru í ýmsum atriðum betri en aðrir samningar sjómanna á landinu, sérstaklega við línuveiðar og síðar á skuttogurum.
Fyrsti formaður Sjómannafélags Ísfirðinga var Eiríkur Einarsson síðar hafnsögumaður. Hann var einn af þeim bæjarfulltrúum verkalýðsfélaganna og jafnaðarmanna sem mynduðu Rauða meirihlutann á Ísafirði árið 1921. Síðar sátu fleiri formenn félagsins í bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar, Eiríkur Finnbogason, Jón H. Guðmundsson og Sigurður R. Ólafsson. Formaður félagsins frá árinu 2000 og sjómannadeildar Verk Vest frá þeim tíma er Sævar Gestsson.
Fjöldi félaga í Sjómannafélagi Ísfirðinga hefur risið og hnigið í takti við stöðu útgerðar í bænum. Fjöldi félagsmanna hefur jafnan verið hátt á annað hundraðið, allt frá stofnun, en náði hæst yfir 300 á árum nýsköpunartogaranna, Ísborgar og Sólborgar um og eftir 1950 og aftur á skuttogaratímanum eftir 1973, þegar 4 ísfisktogarar komu til bæjarins. Þá voru sjómenn í Hnífsdal komnir í Sjómannafélagið við sameiningu Ísafjarðarkaupstaðar og Eyrarhrepps 1971.
Sjómannadeild Verkalýðsfélags Vestfirðinga vinnur áfram að markmiðum frumherjanna frá 1916: Að verja, efla og styrkja réttindi félagsfólks og stuðla að bættum kjörum, öryggi og menntun á vinnumarkaði.
