Árið 1916 er stórt í sögu verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi. Þann 12. mars komu saman fulltrúar 7 verkalýðsfélaga í Reykjavík og Hafnarfirði til að stofna Alþýðusambands Íslands – ASÍ. Sama ár voru stofnuð tvö verkalýðsfélög á Ísafirði, Sjómannafélag Ísfirðinga og Verkalýðsfélagið Baldur. Stéttarfélögin á Ísafirði og ASÍ eiga sér því samfellda 110 ára sögu.
Verkalýðsfélagið Baldur var stofnað á Ísafirði 1. apríl 1916. Félagið stóð í stafni verkalýðshreyfingarinnar á Vestfjörðum í áratugi, stóð að stofnun Alþýðusambands Vestfjarða árið 1927 og var í forystu sameiningar félaganna í Verkalýðsfélag Vestfirðinga árið 2002.
Fyrstu skrefin
Verkalýðsfélagið Baldur var stofnað á árum fyrri heimsstyrjaldar þegar verð á helstu nauðsynjum, svo sem kolum, olíu og öðrum innfluttum vörum, hækkaði upp úr öllu valdi og kaupmáttur launa hrapaði. Karlarnir sem stofnuðu Baldur fóru sér hægt í kröfugerð gagnvart atvinnurekendum fyrstu misserin, minnugir þess hvernig fyrsta stéttarfélag verkafólks á Ísafirði var knésett í vinnudeilu tíu árum áður. Baldursfélagar beindu kröftum sínum að sameiginlegum innkaupum á kolum og kjötmeti og garðrækt og mótekju.
Þar kom að félagsmenn töldu sér fært að mæta atvinnurekendum árið 1921 og knýja fram samninga um launahækkun. Að vísu voru samningarnir munnlegir og stóðu aðeins stutta stund áður en tók að bera á samningsbrotum, ráðningu utanfélagsfólks á lægri töxtum og hótunum um brottrekstur þeirra sem vildu standa á taxta félagsins. Í kjölfarið breyttist Baldur í hálfgert leynifélag, þar sem verkamenn voru neyddir til að segja sig úr félaginu, til að halda vinnunni. Það var á þessum tíma sem félagarnir sneru sér til nýráðins póstmeistara í bænum, sem starfað hafði á Akureyri með verkafólki og jafnaðarmönnum. Finnur Jónsson var formaður Baldurs 1921-1932. Á þeim árum varð Verkalýðsfélagið Baldur stórveldi í íslenskri verkalýðssögu.
Í fylkingarbrjósti
Fyrstu árin voru einungis verkakarlar í Baldri, en árið 1924 gengu verkakonur til liðs við félagið, sem varð eftir það sameiginlegt baráttutæki verkafólks á Ísafirði. Forystumenn Baldurs voru jafnframt kjölfestan í meirihluta jafnaðarmanna í kaupstaðnum samfellt frá 1921 til 1946. Þannig varð Ísafjörður frægur sem Rauði bærinn.
Hörðustu kjaraátök félagsins á þessum tíma urðu árið 1926, þegar Baldursfélagar hófu verkfall til að verjast kröfum atvinnurekenda um launalækkun. Finnur Jónsson sagði um verkfallið: „Enn stóðu stærstu atvinurekendurnir, með bankaútibúin að bakhjalli, í hatramlegri andstöðu við fólkið og hugðust að kúga það undir sig. Hörðustu átökin urðu vorið 1926. Þá buðu atvinnurekendur verkafólkinu slík smánarboð, að alþýðan þoldi þetta ekki lengur, heldur fylkti liði í Baldri og braut vald þeirra á bak aftur.“
Í kjölfar verkfallsboðunar kom til átaka við Edinborgarbryggjuna þann 9. febrúar 1926. Atvinnurekendur fengu nokkra verkamenn til að mæta til vinnu, en félagar í Baldri fjölmenntu á bryggjuna og komu í veg fyrir að útskipun færi fram. Skutull, málgagn jafnaðarmanna sagði þannig frá: „Fógeti var á vettvang kominn og hafði fengið sér varaskeifu eður viðauka við lögregluliðið. Var viðauki sá Norðmaður einn, sem hér hefur verið, O. G. Syre, talinn skrambans vel að manni, lifrarbraskari og m.m. Skarst hann í leikinn og lenti af því saman við verkamann einn. Gekk sá svo fast að þeim norska, að hann fór undan á hæli uns leikurinn barst að lifrartunnum fullum. Verkamaðurinn drap Syre þar niður á milli eins og smjöri í öskju.” Eftir þetta fékk Baldursfélaginn Sigurður Bjarnason viðurnefnið “Sýrafellir”. Átökunum lauk að tveim viknum liðnum með sigri verkafólks. Kauplækkuninni var hrundið og í fyrsta sinn var samningsréttur verkafólks viðurkenndur skriflega.
Sterkari samtök
Verkalýðsfélagið Baldur gekk til liðs við Alþýðusamband Íslands árið 1917 og var upp frá því forystufélag ASÍ á Vestfjörðum. Forystumenn Baldurs aðstoðuðu við stofnun annarra verkalýðsfélaga, til dæmis Verkalýðsfélags Hnífsdælinga og félaganna á Patreksfirði, í Álftafirði, Súgandafirði og Bolungarvík. Frægt varð um allt land þegar formaður Baldurs, Hannibal Valdimarsson, var fluttur með valdi frá Bolungarvík sumarið 1932 þegar hann fór út í Vík til að styðja félaga sína. Þegar lítill hópur æstra Bolvíkinga sigldu með Hannibal til Ísafjarðar var þeim stungið í steininn, en Hannibal og fjöldi verkamanna sigldi aftur til Bolungarvíkur og héldu verkalýðsfund í troðfullu samkomuhúsi.
Árið 1927 stofnuðu jafnaðarmenn og verkalýðssinnar svæðissamband á Vestfjörðum. Alþýðusamband Vestfjarða (ASV) var mikilvægt tæki til að ná fram samræmdum kjörum á sjó og í landi fyrir allt verkafólk í fjórðungnum. Munaði þar ekki minnst um samstöðu Baldursfélaga, til að jafna kauptaxta annarra félaga til jafns við það sem náðst hafði fram á Ísafirði.
Verkalýðsfélagið Baldur stóð ásamt Sjómannafélaginu og fleirum að stofnun Samvinnufélags Ísfirðinga sem lét smíða sjö vélbáta, Birnina, á árunum 1928-29. Það var gert sem svar við því að bankarnir höfðu selt burt úr bænum helminginn af vélbátaflota bæjarins. Samvinnufélagið varð stærsta útgerðar- og fiskvinnslufyrirtæki bæjarins næstu tvo áratugi og rak meðal annars stórt síldarplan á Siglufirði. Á kreppuárunum 1930-1939 stóðu bæjaryfirvöld og stéttarfélögin að stofnun nýrra atvinnufyrirtækja svo sem útgerð togarans Skutuls og stofnun rækjuvinnslu. Atvinna og styrking byggðar hefur ætið verið eitt af baráttumálum verkalýðshreyfingarinnar á Vestfjörðum. Þátttaka Baldurs í útgerð rækjutogarans Skutuls undir lok síðustu aldar var enn eitt dæmið um það.
Alþýðuhúsið
Alþýðuhús Ísfirðinga við Norðurveg var reist á árunum 1934-1935 af Verkalýðsfélaginu Baldri og Sjómannafélagi Ísfirðinga, undir forystu Hannibals Valdimarssonar. Hannibal hafði áður haft forystu um byggingu Samkomuhússins í Súðavík. Hann flutti til Ísafjarðar árið 1931 og skipaði sér þegar í forystusveit jafnarðarmanna og var kosinn formaður í Baldri árið eftir. Alþýðuhúsið var tekið í notkun með félagsfundi í Baldri 27. október 1935. Fundurinn var haldinn í veitingasal í kjallaranum, en mánuði síðar var fyrsta kvikmyndasýningin í bíósalnum. Hannibal hafði umsjón með byggingu hússins og var framkvæmdastjóri þess fyrstu árin. Húsið hefur síðan þjónað sem kvikmyndahús kaupstaðarins og var um áratugi helsta samkomuhús Ísfirðinga þar sem fóru fram leiksýningar, tónleikar, skemmtanir, samkomur og pólitískir fundir.
Ávextir baráttunnar
Verkalýðsfélagið Baldur óx og dafnaði næstu áratugi. Fleiri starfsstéttir gengu í félagið og eftir 1940 störfuðu í félaginu deildir vörubílstjóra, Sjöfn deild starfsstúlkna á elliheimili og sjúrkahúsi, Dröfn deild netagerðarmanna og Dyngja deild saumakvenna hjá klæðskerum og við hattagerð. Fjölmennasti starfshópur Baldurs frá upphafi var verkafólk í fiskvinnslu.
Mörg baráttumál verkalýðsfélaganna hafa náð fram að ganga á síðustu áratugum. Orlof, veikindaréttur, slysabætur, lífeyrissjóðir, starfsréttindi og vinnuvernd eru meðal þeirra réttinda sem verkafólk hefur áunnið sér í kjarasamningum verkalýðsfélaga. Með sama hætti hefur starfsemi verkalýðsfélaganna orðið yfirgripsmeiri. Verkalýðsfélög á Vestfjörðum stóðu að stofnun Lífeyrissjóðs Vestfirðinga árið 1970. Sjúkra- og styrktarsjóður festi sig í sessi og Orlofssjóður eignaðist sumarhús í Vatnsfirði, Ölfusborgum og víðar í samstarfi við önnur verkalýðsfélög og auk þess íbúðir í Reykjavík og á Akureyri til útleigu fyrir félagsmenn.
Mörg af baráttumálum verkalýðshreyfingarinnar eftir 1960 fengust fram með sameiginlegum kjarasamningum á landsvísu. Baldur gekk til liðs við Verkamannasamband Íslands (síðar Starfsgreinasambandið) árið 1965 og átti þar sína fulltrúa í stjórn sambandsins. Þannig tóku samningar Baldurs og annarra félaga í Alþýðusambandi Vestfjarða mið af heildarsamningum verkalýðsfélaganna í landinu, þó sérstakir samningar hafi verið gerðir milli Alþýðusambands Vestfjarða og atvinnurekenda í fjórðungnum.
Verkfallið 1997
Þó að verkalýðsfélögin hafi náð viðurkenningu fyrir mörgum áratugum snýst starf þeirra enn um það grundvallarmarkmið að verkafólk njóti lífskjara sem geri þeim kleift að lifa með reisn og standa jafnfætis öðrum stéttum samfélagsins. Margt hefur áunnist í þeim efnum, en sífellt þarf að setja ný markmið og verja þá áfanga sem náðst hafa.
Verkfallsátök eru sjaldgæfari nú en áður var. Samningar verkalýðsfélaga og atvinnurekenda fara nú fram samkvæmt nákvæmum reglum og lögum og oftast næst samkomulag á milli aðila, þó að tilstilli stjórnvalda þurfi oft að koma til. En stundum eru aðstæður í þjóðfélaginu þannig að ekki tekst að ná fram samningum án átaka. Þannig var það vorið 1997 að nokkur verkalýðsfélög á Vestfjörðum, undir forystu Verkalýðsfélagsins Baldurs, háðu harðvítugt verkfall á meðan önnur verkalýðsfélög á landinu sættust á lakari kjör eða sátu hjá. Kjör verkafólks, einkum fiskvinnslufólks, hafði hrakað umtalsvert árin á undan og kvótakerfið hafði læst klónum í mörg byggðarlög um allt land. Verkafólk á Vestfjörðum taldi sig knúið til aðgerða. Vestfjarðafélögin þreyttu sjö vikna verkfall við erfiðar aðstæður gegn sameinuðu atvinnurekendavaldi á öllu landinu og óvinveittum stjórnvöldum. Baldursfélagar ásamt félögum innan ASV á Hólmavík, í Súðavík, á Suðureyri, Flateyri og Þingeyri tóku þannig upp hanskann fyrir verkafólk á landinu öllu og sýndi að þegar samtakamáttur og baráttuvilji er fyrir hendi má ná lengra í baráttunni fyrir mannsæmandi kjörum.
Verk Vest
Verkalýðsfélagið Baldur á Ísafirði sameinaðist öðrum stéttarfélögum í Verkalýðsfélagi Vestfirðinga. Verk Vest var stofnað árið 2002 og fór stofnfundurinn fram í Alþýðuhúsinu á Ísafirði 21. september. Baldursfélagar stóðu því enn á ný í fararbroddi fyrir sameiginlegum hagsmunum vinnandi fólks með því að skapa sameinað félag verkafólks, sjómanna, verslunarmanna og iðnaðarmanna á Vestfjörðum. Hugsjónir félaganna frá 1916 hafa lifað í 110 ár og lifa trúlega lengi enn: Að vinnandi stéttir fái notið afraksturs starfa sinna við mannsæmandi kjör í réttlátu samfélagi.
